Sporthistoricus Jurryt van de Vooren over 70 jaar Eredivisie: ‘Qua spel, techniek en organisatie is de Eredivisie van ongelofelijk belang geweest voor het voetbal’
Publicatiedatum: 2 september 2026
Op 2 september 1956, in 2026 70 jaar geleden, wordt de eerste speelronde van de Eredivisie gespeeld. De KNVB heeft lang de boot afgehouden om profvoetbal te spelen in Nederland, maar gaat uiteindelijk toch overstag. “Qua spel, techniek en organisatie is de Eredivisie van ongelofelijk belang geweest. De top van het voetbal is veel beter geworden”, vindt sporthistoricus Jurryt van de Vooren. We spreken met hem over de geschiedenis van voetbal in Nederland en de strijd voor de invoering van betaald voetbal.
Over Jurryt van de Vooren
Jurryt van de Vooren is historicus en politicoloog. In 1996 studeert hij als eerste Amsterdammer af met een eindscriptie over de geschiedenis van Feyenoord. Hij is schrijver van tientallen sportboeken, waaronder de gerenommeerde Bosatlas van het Nederlandse voetbal. Tevens is hij eigenaar van toonaangevende websites als sportgeschiedenis.nl en voetbalmonument.nl.
Hoe heeft voetbal, van oorsprong een Britse sport, zich over de wereld verspreid? Van de Vooren: “Veel moderne sporten, zoals voetbal, zijn afkomstig van het Britse Rijk. Voetbal bereikt een land wanneer Britse zeelieden ergens aanmeren. Ze namen voetbal mee naar de landen waar ze heengingen.” Volgens sporthistoricus Jan Luitzen wordt in Nederland voor het eerst een balletje getrapt op de kostschool Noorthey, in het plaatsje Veur bij Leidschendam. Een Engelse docent, Henry Attwell, heeft in 1854 een voetbal uit Engeland meegenomen.
Van de Vooren: “Noorthey is heel belangrijk geweest, omdat het een kostschool was waar de elite hun zonen heen stuurde. Veel docenten uit Engeland kwamen naar Noorthey en die waren gewend om met sport te werken. Dus hockey, cricket, voetbal, dat heette toen nog niet zo, maar dat werd wel daar beoefend. Dat was niet in competities, er was nog geen bond. Dat regelden ze allemaal zelf door brieven te sturen. Veel mensen die op Noorthey hebben gezeten, en daar in aanraking zijn gekomen met die Engelse sporten, hebben daarna hun eigen clubs opgericht.”
Generatieconflict
Maar ook Nederlandse jongeren van goede komaf die in Engeland studeren, nemen voetbal mee naar ons land. Van de Vooren: “In Engeland kwamen ze in aanraking met die balspelen. En zo is voetbal naar Enschede en Haarlem gekomen, los van elkaar. We hebben het over ongeveer 1870-1880. Eén van de grondleggers van de moderne sport in Nederland, Pim Mulier, heeft de sport naar Haarlem gebracht. Die jongeren namen dan een bal en spelregels mee terug naar Nederland, voor zover er spelregels waren. Rugby en voetbal zijn nu verschillende sporten maar in die tijd lijken ze erg op elkaar.
Cricket kwam ook vanuit Engeland naar Nederland, maar dat is een zomersport. Die jongeren speelden cricket in de zomer, omdat ze dan niet van die vervelende wandelingen met hun ouders hoefden te maken. Het is eigenlijk een generatieconflict, het begin van voetbal en cricket in Nederland. In de herfst hadden ze ook geen zin om die wandelingen te maken. En daarom kwam voetbal erbij. Alle Nederlandse voetbalclubs uit de begintijd zijn begonnen als cricketclubs.”
Er zijn destijds nog geen overkoepelende spelregels. Van de Vooren: “Zo was de aanvoerder van een elftal tevens scheidsrechter. De aanvoerders moesten discussiëren of iets wel of niet een overtreding was en zij bepaalden dan of er een straf werd uitgedeeld. In die begintijd moest alles nog worden bedacht: dat je met 11 spelers speelt, dat het veld rechthoekig is en dat je 2 keer 45 minuten speelt.”
Spelregels en ‘soccer’
Die regels voor Association Football, oftewel football of soccer, worden in 1863 vastgelegd in Engeland. The Laws of the Game genaamd, met de oprichting van de eerste voetbalbond, de Engelse Football Association. In die tijd zijn er meerdere sporten die football worden genoemd. Er komen regels voor 2 varianten, waardoor het duidelijk afzonderlijke sporten worden. Je hebt Rugby Football, waarbij de bal in de handen mag, en Association Football, oftewel voetbal. Van de Vooren: “Rond 1860 op die Engelse kostscholen liep rugby en voetbal door elkaar heen. Er is nog 1 element overgebleven uit het rugby in het voetbal en dat is de inworp. De splitsing tussen de 2 kwam in Engeland met de oprichting van de Football Association, de FA.”
Studenten van de Universiteit van Oxford hebben destijds de gewoonte om woorden af te korten en er ‘-er’ achter te plakken. Rugby Football wordt daardoor ‘rugger’. Association Football verandert eerst in ‘assoc’ en later in ‘soccer’. In de VS is de eigen variant op rugby, American Football, zeer populair geworden en wordt daar ‘football’ genoemd. In de VS noemen ze ‘ons’ voetbal daarom soccer.
KNVB Beker aanvankelijk Holdertbeker
Hoe is het voetbal in competitieverband in Nederland tot stand gekomen? Van de Vooren: “Er werden onderlinge wedstrijden georganiseerd tussen Amsterdam en Haarlem en in Den Haag op het Malieveld, want je hebt nog geen stadions. In Rotterdam gebeurde dat in zuid. In Engeland wordt al langer competitievoetbal gespeeld en dat willen voetballers in Nederland ook. En in het seizoen 1888/1889 was de eerste officieuze competitie, maar die werd niet uitgespeeld. Een jaar later gebeurde dat wel.
In 1889 wordt de Eerste Klasse ingevoerd in alleen het westen van Nederland en in het seizoen 1897/1898 ook in het oosten van het land. In 1898 spelen de oostelijke en westelijke kampioenen tegen elkaar om het eerste officiële kampioenschap van Nederland. Dat waren RAP uit Amsterdam en Vitesse uit Arnhem. Rap wint de wedstrijd en is daarmee de eerste officiële kampioen. En ze winnen ook de beker, waardoor het ook de eerste club is die de dubbel heeft gewonnen. Dat bekervoetbal werd georganiseerd door de Nederlandsche Voetbal en Athletiek Bond (NVAB) die in 1889 wordt opgericht.
Later, in 1895, hebben ze atleten eruit gegooid en die zijn een eigen bond begonnen, de NVB. In 1929 krijgt de bond het predicaat ‘Koninklijk’ en mag zich de KNVB noemen. Het geld voor die beker werd beschikbaar gesteld door dagbladuitgever Hak Holdert, eigenaar van de Telegraaf. Die beker heette ook de Holdertbeker. Dat is nu de KNVB Beker.”
Getalenteerde Nederlandse voetballers gaan naar het buitenland
De KNVB heeft lang de boot afgehouden als het om betaald voetbal gaat. Getalenteerde Nederlandse voetballers gaan daarom in het buitenland spelen. Van de Vooren: “De eerste Nederlandse voetballer die naar het buitenland gaat, is Gerrit Visser van Stormvogels in de jaren 20. Hij ging naar Amerika voor zijn werk en ging daar voetballen, waarmee hij geld verdiende. Beb Bakhuijs is de bekendste naam, hij ging in 1938 naar Metz in Frankrijk. Hij bleek betaald te worden door VVV en werd door de KNVB uitgekotst. Bakhuijs is echt voor het profvoetbal naar het buitenland gegaan. In de periode na de Tweede Wereldoorlog komt de discussie over betaald voetbal in Nederland op gang. Goede voetballers vertrekken, omdat ze niet betaald mogen worden, zoals Bram Appel, Gerrit Vreken, Faas Wilkes en Kees Rijvers. Die gaan naar Italië, Spanje of Frankrijk om geld te verdienen. Abe Lenstra niet.”
Het Nederlands Elftal in 1956, met onder andere Faas Wilkes en Abe Lenstra.
Lenstra is één van de beste Nederlandse voetballers aller tijden. Naar verluidt zou hij een blanco cheque van Fiorentina hebben geweigerd, omdat hij zijn geliefde Heerenveen niet wil verlaten.
Het geld ging naar de clubs en de KNVB
Volgens Van de Vooren zijn het juist de socialisten die als eersten in de jaren 30 vinden dat voetballers betaald moeten worden. Van de Vooren: “De werkeloosheid is in die tijd gigantisch, maar de stadions zaten vol. En die voetballers kregen niets, die waren bovendien vaak werkeloos. Het geld ging naar de clubs en de KNVB en de voetballers kregen een onkostenvergoeding voor het openbaar vervoer. Het Nederlands Elftal speelde een wedstrijd in Rotterdam in de jaren 30. Doelman Adri van Male van Feyenoord, die kwam uit Rotterdam, kreeg een onkostenvergoeding van 15 cent! Terwijl er duizenden guldens werden verdiend met die wedstrijd. De SDAP vond dat volkomen onrechtvaardig. In die tijd ging het om de voetballers uit de volkse klassen, want voetbal is dan een volkssport geworden. In het dagelijkse leven werkeloos en in het weekend toegejuicht door duizenden mensen. Maar straatarm.”
Calvinisme
Waarom heeft het relatief lang geduurd voordat ook in Nederland betaald voetbal mag worden gespeeld? Van de Vooren: “In 1909 zijn er al discussies geweest over invoering van betaald voetbal. En er is al eerder een profvoetbalbond opgericht in 1921. Nederland is lang een christelijk land geweest en was zeer bang voor zedenverwildering. Er is angst dat voetbal zal leiden tot ontsporen en dat voetballers alleen maar aan geld zouden denken. Dat calvinisme heeft ervoor gezorgd dat de invoering van betaald voetbal in Nederland zo lang heeft geduurd. Daarbij komt dat voetbal als sport een volkssport was geworden, dus met veel arbeiders op de tribunes en op het veld.
Terwijl de bestuurders nog steeds heren uit de elite waren, die geen idee hadden hoe het was te moeten leven zoals 80 procent van de voetballers dat dagelijks moesten doen. Het leven van die voetballers had kunnen worden verbeterd als ze een soort van minimumloon hadden ontvangen.”
Begin jaren 50 willen steeds meer voetballers betaald worden voor hun diensten. Uit protest wordt er een betaald voetbalbond opgericht. 10 clubs sluiten zich aan bij de Nederlandse Beroeps Voetbal Bond (NBVB). Uiteindelijk gaat de KNVB overstag en fuseren beide bonden in 1954.
Watersnoodwedstrijd
Van de Vooren: “De doorbraak voor betaald voetbal in Nederland is gekomen door de zogenaamde Watersnoodwedstrijd. Na de Watersnoodramp van 1953 werden overal benefietacties georganiseerd. Er is een wedstrijd gespeeld van het Nederlands Elftal met de spelers die in het buitenland voetbalden, die allemaal door de KNVB voor het leven waren geroyeerd. Ze speelden tegen het Franse Elftal in Parijs. Het officiële Nederlands Elftal was ingestort nadat die generatie goede voetballers naar het buitenland was gegaan, alleen Abe Lenstra was er nog zo’n beetje.
Prins Bernhard bemoeide zich er ook mee, waardoor de KNVB zich er niet tegen durfde uit te spreken. Binnen de KNVB waren wel wat mensen die vonden dat er wat moest worden veranderd, maar die waren in de minderheid. En het Nederlands Elftal won, dat was sensationeel! Het officiële Nederlands Elftal was zoveel slechter dan het elftal met de beroepsvoetballers. De omslag komt in het seizoen 1953/1954 als de lopende competitie op amateurbasis wordt afgebroken en dat er een nieuwe competitie van start gaat met beroepsploegen. Dat is nog niet de Eredivisie, die begint pas in 1956.
Dat de Eredivisie kon ontstaan, heeft niet alleen te maken met hoe voetbal zich ontwikkelde, maar ook de maatschappij. Het treinennetwerk was in 1956 betrouwbaar. Er zijn meer snelwegen, waardoor je makkelijker heen en weer kunt rijden op 1 dag. Hierdoor wordt het mogelijk om een nationale competitie te organiseren. Als deze zaken er niet waren geweest, had de Eredivisie niet bestaan.” Op 2 september 1956 is de eerste speelronde van de Eredivisie. Ajax is de eerste kampioen, zie hoofdfoto.
Eén van de eerste wedstrijden in de Eredivisie op 2 september 1956: Sparta tegen DOS.
Nacompetitie heeft de Eredivisie gered
Hoe is het gekomen tot de uiteindelijke 2 profcompetities, de Eredivisie en de Eerste Divisie? Van de Vooren: “Je had een Eredivisie, Eerste Divisie en een Tweede Divisie. Daardoor kun je ook degraderen, anders heb je zo’n losstaande competitie. Doordat er op veel plaatsen betaald voetbal werd gespeeld, kwamen de clubs uit de Eerste Divisie en de Tweede Divisie in de problemen vanwege te weinig toeschouwers. Er is een grote sanering geweest eind jaren 60 en begin jaren 70 en er is met de Tweede Divisie gestopt. Je kon dus niet meer degraderen uit die Eerste Divisie. Dat heeft die competitie bijna de nek omgedraaid, je kon alleen maar kampioen worden.
Maar als na een paar wedstrijden al duidelijk was dat je niet meer kampioen kon worden, kwam het publiek niet meer. En toen is de nacompetitie ingevoerd, die is bedacht door Ab Wit, voorzitter van Wageningen. Na 10 wedstrijden mogen de winnaars van de periodetitel nacompetitie spelen om zo nog promotie af te dwingen naar de Eredivisie. Dat heeft die competitie gered. Het was een wereldwijde primeur die nacompetitie en is wereldwijd overgenomen.”
Totaalvoetbal niet iets typisch Nederlands
Voor een relatief klein land hebben we internationaal veel successen geboekt. Hoe komt dat? Van de Vooren: “Dat is pas sinds de tweede helft van de jaren 60, daar heeft de Eredivisie niet zo veel mee te maken. De Eredivisie heeft het voetbal wel verbeterd. Maar de aansluiting bij het internationale voetbal komt door een goede generatie voetballers zoals Cruijff, Van Hanegem en Jansen. Ajax, Feyenoord en het Nederlands Elftal zijn daar in eerste instantie verantwoordelijk voor, PSV komt daar in de jaren 70 bij. Totaalvoetbal zien wij als een volledig Nederlandse bijdrage aan het internationale voetbal.
Maar wie waren de belangrijkste mensen van dat Totaalvoetbal? Dat waren Rinus Michels en Johan Cruijff, maar Feyenoord speelde in die tijd vergelijkbaar voetbal, mede door de Oostenrijkse coach Ernst Happel. Happel heeft zijn traditie in het voetbal van Oostenrijk en Hongarije. In de jaren 40/50 werd in het midden van Europa zo’n beetje het beste voetbal van Europa gespeeld. Happel neemt die kennis mee. Trainer van Willem II en van het Nederlands Elftal, de Tsjech František Fadrhonc, kwam ook uit die traditie, evenals de Joegoslaaf Velibor Vasović, de eerste buitenlandse aanvoerder van Ajax. Je ziet dat buitenlandse voetbaltradities beginnen door te sijpelen in Nederland, precies op het moment dat er ook een generatie voetballers is met Cruijff en Van Hanegem die dat snappen.
Nederland is beroemd geworden met het Totaalvoetbal, maar het is niet iets typisch Nederlands, omdat het veel heeft geleend van het Midden-Europees voetbal. Het is wel zo dat het via Nederland beroemd is geworden met Ajax, Feyenoord en het Nederlands Elftal.”
Invloed Eredivisie en introductie betaald voetbal
Hoe groot is de invloed en betekenis van de Eredivisie en de introductie van betaald voetbal op het Nederlandse voetbal? Van de Vooren: “Qua spel, techniek en organisatie is de Eredivisie van ongelofelijk belang geweest. De top van het voetbal is veel beter geworden. Je hebt iedere week goede teams tegenover je staan. De invoering van betaald voetbal in Nederland heeft het Nederlandse voetbal geen windeieren gelegd, zeker niet. Nederland heeft een hele grote naam in het voetbal.”
(Foto’s: ANP)
