Waarom u zich ziek kunt voelen zonder oorzaak: het nocebo-effect uitgelegd
Publicatiedatum: 12 juli 2026
Het nocebo-effect is het tegenovergestelde van het placebo-effect. Waar een placebo juist een positief effect kan hebben zonder werkzame stof, kan het nocebo-effect negatieve klachten veroorzaken. Die klachten ontstaan bijvoorbeeld doordat mensen bijwerkingen verwachten, omdat die in een bijsluiter worden genoemd. In dit artikel leggen we uit hoe dat precies werkt.
Hoe ontstaan klachten door verwachting?
Het nocebo-effect ontstaat in de hersenen. Verwachtingen, zorgen of angst kunnen het lichaam aanzetten tot een reactie. Zo kan het stressniveau stijgen en kunnen pijnprikkels als sterker worden ervaren. Wat u denkt of vreest, heeft dus direct invloed op hoe uw lichaam reageert.
Dat werkt via een soort wisselwerking tussen gedachten en lichamelijke processen. Negatieve verwachtingen kunnen bijvoorbeeld de aanmaak van stresshormonen stimuleren. Die kunnen klachten zoals hoofdpijn, misselijkheid of spierpijn versterken of zelfs oproepen.
Een bekend voorbeeld is het gebruik van medicijnen. Wanneer u vooraf hoort dat een middel bepaalde bijwerkingen kan geven, kan uw brein daar extra alert op worden. Bent u gevoelig voor zulke signalen, dan is de kans groter dat u die klachten ook echt ervaart. Dat kan zelfs gebeuren wanneer u geen werkzame stof krijgt, maar een placebo.
Wanneer speelt het nocebo-effect een rol?
Het nocebo-effect komt vooral voor in situaties waarin u informatie krijgt over mogelijke nadelen of risico’s. Denk aan het lezen van een bijsluiter, een gesprek met een arts over bijwerkingen of verhalen van anderen op internet.
Op zulke momenten wordt u zich bewust van mogelijke klachten, waardoor u er ook alerter op wordt. Hoe nadrukkelijker en uitgebreider de mogelijke bijwerkingen worden benoemd, hoe groter de kans dat u signalen van uw lichaam daaraan koppelt. Kleine of vage klachten die u anders misschien niet zou opmerken, krijgen dan sneller betekenis.
Ook de manier waarop informatie wordt gepresenteerd speelt een rol. Waarschuwende of negatieve formuleringen kunnen verwachtingen versterken. Daarnaast kunnen ervaringen van anderen invloed hebben. Als u leest of hoort dat iemand last kreeg van bepaalde klachten, kan dat uw eigen verwachtingen kleur geven.
Kunt u het nocebo-effect tegengaan?
Het nocebo-effect is niet altijd te voorkomen, maar u kunt de kans erop wel verkleinen. Bewust omgaan met verwachtingen speelt daarbij een belangrijke rol.
Zo helpt het om informatie over mogelijke bijwerkingen in perspectief te plaatsen. In een bijsluiter staan vaak alle klachten die kunnen voorkomen, ook als de kans klein is. Dat betekent niet dat u ze ook daadwerkelijk zult krijgen. Door u daarvan bewust te zijn, neemt de invloed van negatieve verwachtingen vaak al af.
Daarnaast is het verstandig om zorgen te bespreken met een arts of apotheker. Zij kunnen uitleggen hoe groot de kans op bijwerkingen echt is en welke klachten u eventueel kunt verwachten. Een realistisch beeld voorkomt dat u zich onnodig druk maakt.
Ook kan het helpen om niet voortdurend te letten op signalen van uw lichaam. Hoe meer aandacht u geeft aan mogelijke klachten, hoe groter de kans dat u ze opmerkt of sterker ervaart. Een meer ontspannen houding kan dat juist verminderen.
(Bron: Radboud Universiteit, RTL Nieuws, unlp.nl. Foto: Shutterstock)
