De geschiedenis van het Vrijheidsbeeld: van Frans cadeau tot wereldberoemd symbool

Op 28 oktober 1886, in 2026 140 jaar geleden, onthult de Amerikaanse president Grover Cleveland het Vrijheidsbeeld in New York. Het is een geschenk van Frankrijk aan de VS, om de 100-jarige viering van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring te herdenken en als een teken van vriendschap tussen beide landen. Het Vrijheidsbeeld vertegenwoordigt dat, wat mensen in hun tijd belangrijk vinden. In de oorspronkelijke bedoeling vertegenwoordigt het Vrijheidsbeeld vrijheid en democratie. Daarna wordt het tevens een symbool voor immigranten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog staat het symbool voor de strijd tegen het nationaalsocialisme om vervolgens de waarden en idealen van de VS te belichamen. Dit is de geschiedenis van het tegenwoordig wereldberoemde symbool. 

Het Vrijheidsbeeld is oorspronkelijk een hulde aan de vrijheid en de opkomst ervan over de wereld. De Franse naam van het beeld drukt dat ook uit: Liberté éclairant le monde, vrijheid die de wereld verlicht. De Franse schenkers van het beeld willen de verbinding tussen de VS en Frankrijk uitdrukken, die teruggaat naar de 18e eeuw, wanneer Franse en Amerikaanse revolutionairen strijden voor vrijheid en gelijkheid. Frankrijk is een politieke bondgenoot van de VS tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) in de strijd tegen de gezamenlijke vijand Engeland en steunt die strijd met het sturen van troepen en geld.

Idee voor Vrijheidsbeeld geboren tijdens diner

Frankrijk maakt sinds de revolutie van 1789 politiek moeilijke tijden door. Na de Onafhankelijkheidsoorlog heeft zich in de VS een republikeinse orde gevestigd, dus zonder monarch als staatshoofd. Dat is in Frankrijk niet gebeurd. Eén van de voorstanders van een republikeinse democratie is de Franse politicus, jurist en schrijver Édouard de Laboulaye. De Laboulaye, een vooraanstaand en belangrijk politiek denker en een toonaangevend expert op het gebied van de Amerikaanse grondwet, is voor afschaffing van de slavernij en aanhanger van president Abraham Lincoln tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. De Laboulaye gelooft in het common law of free peoples, een ideaal waarbij ieder mens wordt geboren met recht op vrijheid, en zet zich in voor democratie in Frankrijk.

Beeld van Édouard de Laboulaye, de bedenker van het Vrijheidsbeeld.

In 1865 geeft De Laboulaye een diner voor geestverwanten, waar ook beeldhouwer Auguste Bartholdi aanwezig is. Tijdens dat diner wordt het idee geboren om een beeld aan de VS te schenken. De recente overwinning van de Noordelijke Staten in de Burgeroorlog is voor De Laboulaye aanleiding de VS te eren. Hij wil dat Frankrijk lering trekt uit die Amerikaanse strijd voor democratie.

Wassen beeld van Auguste Bartholdi, met schets van het Vrijheidsbeeld

Symboliek

De republikein Bartholdi raakt enthousiast over dat idee. Hij wil al een tijd een gigantisch beeld bouwen in de trant van Kolossus van Rhodos als lichtbaken aan de ingang van een haven. Het beeld moet een verjaardagscadeau aan de VS worden ter ere van het eeuwfeest van de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776. Ook moet het net als in de klassieke oudheid gigantisch zijn en aan een haven staan. Het beeld moet een vrouw vertegenwoordigen die zowel lijkt op Lady Columbia, een historische personificatie van de VS, als op Marianne, symbool van Frankrijk.

Het ontwerp van Bartholdi omvat veel symboliek. Het licht moet centraal staan: het verdrijft de duisternis en wijst de weg naar de civilisatie. De kroon en de vlam staan voor dat licht, waarbij de punten van de kroon doen denken aan zonnestralen die zich over de wereld verspreiden. De plaquette, voorzien van de datum 4 juli 1776 in Romeinse cijfers, verwijst naar de Amerikaanse onafhankelijkheid. Het einde van de slavernij symboliseert hij door gebroken kettingen aan de voet van het beeld te plaatsen.

In het oorspronkelijke ontwerp echter, houdt het beeld een gebroken ketting vast in de linkerhand. Dat staat in Frankrijk voor de bevrijding van het volk van koningen, keizers en tirannen. In de VS staat het voor de afschaffing van de slavernij, iets wat zo vlak na de Amerikaanse Burgeroorlog voor veel Amerikanen onacceptabel is, vooral in het zuiden van het land. Daarom ontwerpt Bartholdi een tablet in haar linkerhand, met daarop de datum van de Onafhankelijkheidsverklaring.

Fondsenwervingen

Het Vrijheidsbeeld is een cadeau van het Franse volk aan het Amerikaanse volk. Daarom kan de staat niet als financier fungeren. Het Franse volk brengt geld bijeen tijdens fondsenwervingen voor de bouw van het beeld. Er wordt geld ingezameld door burgers, via diverse vormen van entertainment en een loterij. De Fransen vervaardigen het beeld en zetten het in elkaar in de VS, terwijl de Amerikanen de financiering en bouw van de sokkel voor hun rekening nemen. In de VS worden benefietvoorstellingen, kunsttentoonstellingen, veilingen en bokswedstrijden georganiseerd om de sokkel te financieren.

Bartholdi maakt kleine versies van het beeld om geld op te halen. Ook in Amerika komen replica’s van het Vrijheidsbeeld op de markt. Op 22 februari 1877 stemt het Amerikaanse Congres voor het accepteren van het geschenk van het Franse volk. Het beeld zal worden geplaatst op Bedloe’s Island.

Delen van het beeld worden tijdelijk verscheept naar Amerika om geld in te zamelen voor de sokkel. Zo is de rechterhand met de fakkel te zien op de Wereldtentoonstelling van 1876 in Philadelphia, die in het teken staat van de viering van 100 jaar Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring. Het wordt de populairste attractie van de tentoonstelling. Het beeld moet dan al klaar zijn, maar Bartholdi heeft te weinig tijd gehad. Tevens worden andere delen van het beeld geëxposeerd, zoals het hoofd, dat te zien is op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1878.

The New Colossus

Emma Lazarus schrijft in 1883 haar beroemde sonnet The New Colossus. Lazarus is een Amerikaanse dichter van Joodse afkomst en zet zich in voor Joden die vluchten voor pogroms in Oost-Europa. Ze wil aanvankelijk geen gedicht schrijven voor een bundel die wordt geveild voor het bekostigen van de sokkel. Ze laat zich door vrienden overhalen, die haar erop wijzen dat het beeld een grote betekenis kan hebben voor immigranten. Het sonnet is gegraveerd op een plaquette in de sokkel van het Vrijheidsbeeld die in 1903 wordt onthuld.

In het gedicht noemt Lazarus het Vrijheidsbeeld Mother of Exiles, Moeder der Ballingen. De beroemde laatste regels zijn een verwelkoming aan immigranten: “Give me Your tired, Your poor, Your huddled masses yearning to breathe free, The wretched refuse of Your teeming shore. Send these, the homeless, tempest-tost to me, I lift my lamp beside the golden door!” (Geef me je vermoeiden, je armen, je samengepakte menigten die verlangen om vrij te ademen, het ellendige afval van je overbevolkte kust. Stuur deze daklozen, door stormen voortgestuwd naar mij, ik hef mijn lamp naast de gouden deur!) Zo wordt het Vrijheidsbeeld, naast symbool voor vrijheid, tevens een baken voor immigranten. Tussen 1890 en 1920 komen ongeveer 12 miljoen Europeanen naar Amerika voor een beter leven.

Joseph Pulitzer

In 1880 hebben de Fransen het geld bijeengebracht voor de bouw van het beeld. De inzameling in de VS voor de sokkel verloopt moeizaam. Om het publiek enthousiast te krijgen, plaatst journalist en uitgever Joseph Pulitzer, bekend van de Pulitzer Prizes, in 1885 een advertentie in zijn krant The New York World, waarin hij lezers oproept een bijdrage te leveren. In ruil daarvoor drukt Pulitzer brieven van de donateurs in de krant af. Het publiek geeft massaal gehoor aan de oproep: 120.000 mensen doneren in totaal meer dan 100.000 dollar. Hiermee is het resterende bedrag voor de sokkel van het Vrijheidsbeeld opgehaald.

Gustave Eiffel

Bartholdi krijgt hulp om problemen met de constructie op te lossen, die gepaard gaan met het ontwerp van zo’n gigantisch koperen beeld. Bouwkundig ingenieur Gustave Eiffel wordt ingeschakeld om de enorme ijzeren pyloon en het secundaire skelet te ontwerpen, vlak voordat hij zijn beroemde toren zal bouwen. Hij wordt gekozen vanwege zijn ervaring met en kennis van windbelasting. Eiffel bedenkt een structuur bestaande uit een 4-potige pilaar, om het koperen schild te ondersteunen dat het lichaam van het standbeeld vormt. Deze constructie zorgt ervoor dat de koperen huid van het beeld onafhankelijk kan bewegen en toch rechtop blijft staan. De bouw wordt in juli 1884 voltooid. Het enorme beeld van 46 meter torent boven de Parijse daken uit in afwachting van de overtocht naar Amerika. In datzelfde jaar wordt in Amerika architect Richard Morris Hunt aangewezen om de granieten sokkel van het beeld te ontwerpen.

Gustave Eiffel

Onthulling

Voor de trans-Atlantische overtocht wordt het Vrijheidsbeeld in 350 delen gedemonteerd en in 214 kratten verpakt. Het beeld arriveert op 17 juni 1885 in de haven van New York. In afwachting van de bouw van de sokkel ligt het beeld in onderdelen op Bedloe’s Island, dat in 1956 wordt omgedoopt tot Liberty Island. De sokkel wordt in april 1886 voltooid en op 28 oktober 1886 onthult president Grover Cleveland officieel het Vrijheidsbeeld in het bijzijn van duizenden toeschouwers en talloze schepen in de haven. De Amerikaanse pers noemt de dag Bartholdi Day.

Toch is er ook kritiek. Amerikaanse vrouwen die strijden voor het kiesrecht voor vrouwen, de suffragettes, demonstreren op een boot tijdens de onthulling. Ze vragen zich af hoe men een vrouw als symbool van de vrijheid kan maken terwijl vrouwen geen kiesrecht hebben. Ook zwarte mensen hebben kritiek. Zwarte en witte mensen leven gescheiden van elkaar en zwarte mensen worden openlijk gediscrimineerd.

Wijzigingen en restauratie

Bartholdi heeft in 1874 voor ogen om de vlam van de fakkel niet te verlichten. Die is vervaardigd uit massieve koperplaten, die zijn verguld om bij daglicht te schitteren. In de 50 jaar na de oprichting ondergaat de fakkel verschillende wijzigingen. Bij de onthulling in 1886 zijn er aan de onderzijde van de fakkel 2 rijen patrijspoorten uit het koper gesneden, om de fakkel van binnenuit te verlichten.

Zo’n 6 jaar later wordt de bovenste rij patrijspoorten vervangen door een glasband van ongeveer 45 centimeter breed. Boven op de vlam wordt een 8-hoekige, piramidevormige lichtkoepel van rood, wit en geel glas geplaatst. In 1916 wordt op ongeveer 250 plaatsen koper verwijderd en vervangen door amberkleurig kathedraalglas. In 1931 wordt een nieuw verlichtingssysteem geïnstalleerd, waarvoor 2 openingen met een diameter van 40 centimeter in de vloer van het balkon rond de vlam moeten worden gemaakt, waar 2 schijnwerpers worden geplaatst. Tegen die tijd is het oorspronkelijke ontwerp van Bartholdi zeer veranderd.

Als in de jaren 80 het Vrijheidsbeeld wordt gerestaureerd ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan, blijkt dat de oorspronkelijke fakkel niet kan worden hersteld. Lekkages en roest hebben het deel van de fakkel boven het handvat onherstelbaar beschadigd, waarna deze op 4 juli 1984 wordt verwijderd. In november 1985 wordt een replica van Bartholdi’s oorspronkelijke ontwerp op het Vrijheidsbeeld geplaatst en officieel ingewijd tijdens de viering van het 100-jarig bestaan, het Liberty Weekend op 4 juli 1986. Tegenwoordig is de oorspronkelijke fakkel te zien in de Inspiration Gallery van het Statue of Liberty Museum.

Betekenis en relevantie

De betekenis en relevantie van het Vrijheidsbeeld zijn in de loop der tijd veranderd. In 1903 wordt zoals gezegd in de sokkel van het Vrijheidsbeeld een plaquette aangebracht met de tekst van het gedicht The New Colossus. Daarmee groeit de betekenis van het Vrijheidsbeeld: als teken voor vrijheid en democratie, maar ook als inspiratiebron voor immigranten die haar passeren op weg naar Amerika voor een beter leven. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het Vrijheidsbeeld symbool tegen het nationaalsocialisme. Weer later staat ze voor de Amerikaanse waarden en idealen. Het Vrijheidsbeeld vertegenwoordigt dat, wat mensen in hun tijd belangrijk vinden.

Foto’s: ANP / EPA, Nito / Eyesonmilan / Resul Muslu / Shutterstock.com