Paul Rem: ‘Juliana had een bril als kroonjuweel’

Sommige voorwerpen vertellen meer over een mens dan een stapel officiële documenten ooit kan doen. Een wandelstok, een handtas, een favoriete stoel. In de collectie van Paleis Het Loo bevindt zich zo’n voorwerp dat onmiddellijk een persoon oproept. Zeker voor de oudere Nederlander. Geen kroon, geen diadeem, geen juweel. Het is een bril. En niet zomaar een bril, maar de iconische gouden gala-vlinderbril van koningin Juliana!

‘Juliana-bril’

Toen deze bril in 2005 in de collectie werd opgenomen, was het al lang geen gewoon gebruiksvoorwerp meer. Hij was uitgegroeid tot een herkenningsteken. Wie een foto van Juliana ziet uit de jaren 60 en begin jaren 70 ziet altijd meteen die markante bril. Ze maakten zo nadrukkelijk deel uit van haar verschijning dat zij er bijna mee samenviel. De bril werd Juliana en Juliana werd de bril. Mijn grootmoeder had er ook zo één, maar die noemden we toch haar ‘Juliana-bril’.

Onderdeel van haar identiteit

Dat begon allemaal in de jaren 1960. De koningin ging toen min of meer permanent een bril dragen. Tot aan haar overlijden zou zij daarvan niet meer afstappen. In de laatste fase van haar leven verschenen de grote monturen die in de jaren 80 en 90 mode waren. Maar voor veel Nederlanders blijft juist die elegante vlinderbril het echte beeld van Juliana. Het zegt veel dat in de Nederlandse gebarentaal een beweging langs het oog lange tijd direct naar de voormalige vorstin verwees.

Een groter bewijs dat een attribuut onderdeel is geworden van iemands identiteit, is nauwelijks denkbaar. Dat Juliana ervoor koos permanent een bril te dragen (haar oudste dochter was inmiddels al op contactlenzen overgestapt) was bes vooruitstrevend. Vorsten zagen een bril vaak als een teken van lichamelijke tekortkoming. Een regerend vorst hoorde kracht, gezondheid en gezag uit te stralen. Een zichtbaar hulpmiddel paste niet in dat ideaalbeeld. Daarom bleven brillen liefst buiten het zicht.

Een gala-exemplaar

Zo niet Juliana. De koningin bestelde haar gouden vlinderbril omstreeks 1965 bij Götte Optik in het Zwitserse Zürich. Dat was geen willekeurige opticien. De firma stond internationaal bekend om haar hoogwaardige monturen en exclusieve service en discretie. Juliana’s dubbelfocusglazen werden geplaatst in een verfijnd gouden montuur. Het was duidelijk geen bril voor alledag. Dit was een gala-exemplaar. Dat klinkt misschien wat merkwaardig, een galabril. Alsof een gebruiksvoorwerp zich moet upgraden voor een gala. Toch was dat precies de gedachte erachter.

Bij officiële gelegenheden speelde Juliana immers haar rol als staatshoofd. Tijdens staatsbezoeken, huwelijken en banketten vertegenwoordigde zij in de eerste plaats het hele Koninkrijk der Nederlanden. Dan hoorde alles te schitteren. De jurken, de onderscheidingen, de huisjuwelen en dus ook de bril.

Onafscheidelijk

Zo droeg zij het gouden montuur bijvoorbeeld tijdens het huwelijk van prinses Margriet in 1967. Ook verscheen de bril bij feestelijke gelegenheden tijdens staatsbezoeken. Juliana maakte van een noodzakelijk hulpmiddel dus geen geheim. Sterker nog, haar bril werd onderdeel van haar imago. Zoals professor Pieter van Vollenhoven nauwelijks zonder bril denkbaar is en zoals prins Bernhard junior zijn markante monturen met zichtbaar plezier draagt, zo werd ook Juliana onafscheidelijk verbonden met haar gouden gala-vlinderbril!

Paul Rem is architectuur- en kunsthistoricus en conservator op Paleis Het Loo. Hij is bestuurslid van diverse musea, internationaal erkend expert ‘Oude meubelen’ en lid van het ‘TEFAF vetting committee’. Regelmatig schuift hij aan als tafelgast in Tijd voor MAX.  Maak ook eens een stadswandeling langs de Nederlandse bouwkunst met Paul Rem. Lees hier al zijn columns.

Foto: Nationaal Archief