Patrick Wessels: ‘Wanneer is benzine eigenlijk te duur?’

Zodra zich een nieuwe recordprijs voor benzine aandient start hetzelfde gesprek. Zoals we 2 euro per liter ooit de psychologische grens noemden. En toen 2 euro 50. Nu staat de adviesprijs boven de 2,71 euro en kijken we angstvallig naar 3 euro.

Zal Nederland de auto bij die prijs eindelijk vaker laten staan?

Waarschijnlijk niet. We zullen vloeken en een goedkopere pomp zoeken. En misschien voor 50 euro tanken in plaats van de tank volledig volgooien. Maar daarna rijden we gewoon weer verder.

Hoe dat komt? De ‘prijs’ bestaat eigenlijk niet voor ons brein. We vergelijken wat iets kost met wat we gewend zijn. In de psychologie noemen we dat een referentiepunt. Het lastige daarvan is: dat punt schuift steeds met ons mee. Als brandstof wekenlang 2,60 euro kost, voelt 2,35 euro daarna net zo goed als een meevaller. Terwijl we daar een paar jaar geleden nog van zouden zijn geschrokken. Elke forse prijsstijging doet eerst flink pijn, maar zal daarna snel wennen.

‘Winst’

Bijna elke automobilist merkt zelf hoe makkelijk dat werkt. 15 cent goedkoper bij een onbemande pomp voelt als een mooie winst. Op 40 liter benzine heb je dan 6 euro ‘bespaard’. Alsof je de oliemarkt persoonlijk te slim af bent geweest. Terwijl je nog steeds 40 liter tankt, bij zo’n 2,5 euro per liter.

De thermostaat kon wel omlaag

Maar, het is ook niet zo dat we nooit op hoge prijzen reageren. Dat leerde bijvoorbeeld de energiecrisis. Nederlandse woningen gebruikten in 2022 ongeveer een kwart minder gas dan een jaar eerder. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hing ongeveer 15 procentpunt daarvan samen met de hoge prijzen, na correctie voor het zachte winterweer. De thermostaat kon dus wel omlaag.

Gewoonten zijn psychologisch taai

Bij de auto ligt dat lastiger. Tanken is voor veel mensen geen aankoop die ze actief afwegen. Werk, de boodschappen, familie en sport: veel ritten zijn gewoonten. En gewoonten zijn psychologisch taai. Dat is maar goed ook, ze besparen ons daardoor de moeite om steeds opnieuw te kiezen.

Daar komt bovendien onze mentale boekhouding bij. We delen geld in ons hoofd op in potjes. Benzine belandt bij velen onder ‘moeten’. Terwijl uit eten, een dagje weg of iets leuks doen passen bij de ‘leuke dingen’, die we ook niet zouden kunnen doen.

Wordt een uitgave in het potje ‘moeten’ duurder? Dan sneuvelt dus niet automatisch de autorit. Soms sneuvelt er gewoon iets anders leuks, om ervoor te kunnen compenseren.

Gedrag buigt eerst, voordat het breekt

Uiteindelijk bestaat er ergens een prijs waarbij bijna iedereen wat minder gaat rijden. Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid ziet ook dat hogere reiskosten de mobiliteit drukken. Maar verwacht niet dat we boven de €2,99 collectief de auto laten staan. 3 euro is voorlopig vooral een mooi rond getal voor de krantenkoppen.

Eerst zullen we zoeken naar een goedkopere pomp. Daarna gaan we ritten combineren. En pakken we misschien vaker de fiets. Gedrag buigt eerst, voordat het breekt. Voorlopig zal de brandstofprijs wat dat betreft niet snel ‘te duur’ zijn.

Consumentenpsycholoog Patrick Wessels combineert nieuwsberichten, wetenschappelijke artikelen en praktische tips, om dieper op de consumentenpsychologie in te gaan. Lees hier alle columns van Patrick Wessels. 

Foto: ANP