Paul Rem: ‘Juliana noemde waaiers aanstellerij-dingen, maar er schuilt een heuse taal achter’
Publicatiedatum: 22 januari 2026
Koningin Mary II en modeontwerper Karl Lagerfeld hadden in elk geval één ding gemeen: ze waren verzot op waaiers. Was de waaier traditioneel voorbehouden aan dames, tegenwoordig tooien modebewuste heren zich er ook mee. Toen ik tijdens een snikhete zomer voor de opbouw van een tentoonstelling in Japan was, heb ik op straat en in de metro menig man zichzelf koelte zien toewaaien met een sierlijk waaiertje. De waaier als draagbare airco.
Bestaat er ‘waaiertaal’?
Over waaiers bestaan prachtige verhalen. Vooral in landen waar ze gemeengoed zijn, zoals Spanje. Zou het echt zo zijn dat er een speciale ‘waaiertaal’ bestaat? Een manier om met de ‘abanico’ te communiceren? Een paar regeltjes waarmee u tijdens een Spaans event uw voordeel mee kunt doen, mits u natuurlijk beschikt over een waaier. Om mee te beginnen: de bedrukte of beschilderde voorkant betekent ‘ja’, en de achterkant ‘nee’. De gevorderde waaier-drager weet, dat je iemand niet wil zien, als je de voorkant onder de ogen houdt. De waaier onder de mond gehouden betekent: “ik wil met je spreken”. Wilt u laten blijken dat u verontwaardigd bent, dan slaat u met uw dichtgeklapte waaier een paar keer geagiteerd op de handpalm. Als u wilt aangeven dat u ergens over nadenkt en nog niet besloten hebt, dan laat u de waaier gevouwen, ondersteboven bungelen aan uw pols. Overigens: als volleerd waaier-prater waaiert u niet met de gehele arm, maar alleen vanuit de pols. Hoe elegant is dat!
Interne communicatiemiddelen
Of de Oranje-vorstinnen ook bekend waren met de geheime taal van de waaier, weet ik niet. Uiteraard hebben de Oranjes zich ook altijd van interne communicatiemiddelen bediend. Wij zijn bijvoorbeeld wel op de hoogte van de handtas-code van de overleden Britse koningin Elizabeth. Als ze ergens aan tafel zat en ze wilde weg, dan zette zij haar handtas op tafel, zodat de hofdame wist dat zij de koningin moest verlossen. Dat is een codetaal.
De waaier was een statussymbool
Maar wat de waaiers betreft: zij waren aan het Oranjehof vooral bedoeld als statussymbool, als attribuut van vorstinnen. Ze waren min of meer een verplicht onderdeel van de hofdracht voor dames. Zonder waaier, handschoenen, gedecolleteerde jurk en opgestoken haar kwam je als vrouw de balzaal niet binnen. De heren droegen hun rijk bewerkte degen, de dames voorzagen zich van waaiers, waarvan de meest kostbare waren uitgevoerd met schilderingen door erkende kunstenaars, gevat in monturen van goud, ivoor, parelmoer of hoorn van schildpad, al dan niet versierd met edelstenen.
De prachtlievende koningin Anna Paulowna, de vrouw van koning Willem II, bezat een paar die met diamanten waren bezet. Eén waaier was zelfs versierd met het kunstig gevochten haar van haar moeder. Ze waren heel geschikt als cadeau en vaak waren ze onderdeel van de uitzet van een koninklijke bruid.
‘Waaiers zijn aanstellerij-dingen’
De koninginnen Wilhelmina en Juliana werden nog regelmatig gefotografeerd met een waaier. Vooral exemplaren van struisvogelveer waren favoriet. Ze hebben een enorme omvang en je vraagt je af hoe ze zouden zijn gebruikt. Maar de mode veranderde. Juliana noemde waaiers in 1982 nog “aanstellerij-dingen”. Een heel enkele keer liet Beatrix zich fotograferen met een waaier in de hand, en ook koningin Máxima is er wel eens mee gesignaleerd, maar een waaier is niet meer een vanzelfsprekend item bij ‘gala’ events aan het hof. Mijn hoop is gevestigd op de Prinses van Oranje, die al een paar keer blijk heeft gegeven van een subtiel gevoel voor traditie. Misschien heeft zij zich in het jaar dat zij in Madrid heeft doorgebracht wel op de hoogte gesteld van de geheimtaal van waaiers…
Paul Rem is architectuur- en kunsthistoricus en conservator op Paleis Het Loo. Hij is bestuurslid van diverse musea, internationaal erkend expert ‘Oude meubelen’ en lid van het ‘TEFAF vetting committee’. Regelmatig schuift hij aan als tafelgast in Tijd voor MAX. Maak ook eens een stadswandeling langs de Nederlandse bouwkunst met Paul Rem. Lees hier al zijn columns.
(Foto: ANP)
