300 jaar dromen van rijkdom met de Staatsloterij: managing director Michael Kastelijns over het jubileum van de oudste nog bestaande loterij ter wereld

Op 4 april 1726, in 2026 300 jaar geleden, wordt de voorloper van de Staatsloterij, de Generaliteitsloterij, opgericht. Sindsdien hebben miljoenen Nederlanders een lot gekocht in de hoop rijk te worden. “Maar ook als je geen prijs hebt gewonnen, ben je toch een winnaar, omdat met de opbrengst van de Staatsloterij veel goede dingen worden gedaan”, zegt de managing director van de Staatsloterij Michael Kastelijns. Met hem hebben we een gesprek over 300 jaar Staatsloterij, de oudste nog bestaande loterij ter wereld.

Waarom heeft de overheid in 1726 zelf een loterij opgericht en met welke doelen? Kastelijns: “Wat je tot 1726 zag, was dat er een wildgroei was aan stedelijke en regionale loterijen. Maar veel van die loterijen waren illegaal en verliepen niet helemaal eerlijk. Daarom besloot de overheid daar een eind aan te maken en werd een plan gemaakt om een grote en goed georganiseerde loterij te starten. Die had 2 doelen: er werden fondsen geworven voor het algemeen belang. Een tweede doel was te voorkomen dat mensen die het leuk vonden om een gokje te wagen, gedwongen werden dat te doen via illegale aanbieders.”

De overheid vraagt aan verschillende experts om met een plan voor 1 landelijke, grote loterij te komen, waarbij betrouwbaarheid en zekerheid voorop staan. Wie was Adolf Huyske en waarom wordt zijn plan goedgekeurd? Kastelijns: “Hij was een soort uitvinder. Hij heeft de opzet van het spel bedacht en kreeg als beloning daarvoor 500 gulden. Zijn idee werd door financieel expert Willem Kersseboom als het best haalbare beoordeeld. Huyske heeft het prijswinnende ontwerp bedacht voor de voorloper van de Staatsloterij, de Generaliteitsloterij. De naam komt van de Staten-Generaal en dat de loterij was bedoeld voor een algemeen, groot publiek.”

De trekkingslijst van de 29e (Generaliteits-) Loterij

Eerste hoofdprijs 30.000 gulden

Wat is er op 4 april 1726 gebeurd? Kastelijns: “Op die dag werd het plan van Huyske goedgekeurd en werd voor de eerste keer het prijzenschema gepubliceerd. De eerste trekking vond plaats in de Haagse Ridderzaal op 7 oktober 1726. Er zijn meerdere data waarop de trekking had plaats moeten vinden, maar die werden uitgesteld omdat er bijvoorbeeld een pakket loten ontbrak. Die eerste trekking duurde 41 dagen! Er waren 120.000 loten beschikbaar en de hoofdprijs was 30.000 gulden. Dat was een enorm bedrag in die tijd.”

Een voorstelling van de trekking van de (Provinciale) Hollandsche Loterij. Deze vonden plaats in de Zaal van ’t Hof (de Ridderzaal) in Den Haag en werden meestal verricht door weeskinderen.

De eerste trekking vindt dus op 7 oktober 1726 plaats in de Haagse Ridderzaal. Hoe is die gegaan? Kastelijns: “Je had een rad, een houten bak die kon ronddraaien waarin alle loten zaten. En je had een andere bak waarin alle prijzen zaten, maar ook de loten waarop geen prijs was gevallen, de zogenaamde ‘nieten’. Het systeem was simpel: je trekt 1 lot uit het ene rad met lotnummers en vervolgens loop je naar de andere, je draait eraan en dan trek je de prijs. Dan weet je welk lot welke prijs heeft gewonnen. Je kunt je voorstellen als je 120.000 loten verkoopt en je op deze manier te werk gaat, je 41 dagen nodig hebt voor een trekking! Helaas weten wij niet wie de eerste winnaar was.”

Trekkingstrommels, die voor diverse loterijen zijn gebruikt.

In 2026 komt de Staatsloterij met een documentaire over de geschiedenis van de Staatsloterij. Daarin wordt bekend gemaakt wie de tweede winnaar is geweest van de Generaliteitsloterij. De naam is nog niet bekend gemaakt maar wel dat het gaat om “een dame uit Amsterdam”.

Van Generaliteitsloterij naar Staatsloterij

De eerste loten zijn best prijzig voor de gewone man en vrouw. Kastelijns: “Dat waren behoorlijk dure loten en voor de gewone arbeider. Daarom werden meerdere klassen geïntroduceerd en werd het mogelijk om die loten te splitsen in deelloten. Er waren speciale collecteurs aangewezen die dat mochten doen. Dat waren wederverkopers van loten. In het begin kosten die loten 20 gulden, hetgeen voor een gewone arbeider niet te betalen was. Het werd toegankelijker door die loten te splitsen, zelfs wel tot één achtenveertigste van een heel lot.”

Lotbriefjes van de 18e eeuw tot het einde van de 20e eeuw.

De Generaliteitsloterij heeft later andere namen gekregen. Waarom? Kastelijns: “Dat hangt samen met wie ons land bestuurt in die tijd. Het begon met de Generaliteitsloterij. In 1795 met de oprichting van de Bataafse Republiek werd de naam omgedoopt tot de Generaliteits, nu Bataafsche Loterij. Vanaf 1806 werd het de Koninklijke Hollandsche, voorheen Generaliteitsloterij, dat is als Nederland een koninkrijk is onder Lodewijk Napoleon, de broer van. Dan verschijnt Napoleon op het toneel in 1811, als Nederland wordt ingelijfd door Frankrijk en heet het de Keizerlijke Hollandsche Loterij. Na Napoleon wordt de naam in 1815 door koning Willem I alweer veranderd in Koninklijke Nederlandsche Loterij. In 1848 krijgt de loterij de naam die het nu heeft, de Staatsloterij. Vanaf dat moment valt de Staatsloterij onder verantwoordelijkheid van de minister van Financiën.”

De de trekkingslijst van de 140e Koninklijke Nederlandsche Loterij. Tot de Belgische opstand in 1830 vinden de trekkingen afwisselend in Brussel en Den Haag plaats.

Vincent van Gogh

Vincent van Gogh maakt in 1882 een schilderij over de Staatsloterij met mensen die een lot hebben gekocht. Kastelijns: “Eind 19e eeuw zijn er steeds meer Nederlanders die hun geluk willen beproeven in de Staatsloterij. Bij elke trekking staat er een rij mensen die in spanning wacht op de uitslag. Dan doen ze voor het kantoor voor de Staatsloterij in Den Haag en ook op andere plekken in het land. Vincent van Gogh werd erdoor gegrepen en maakte er een mooi schilderij van. Het hangt in het Vincent van Goghmuseum.”

Aquarel van Vincent van Gogh uit 1882. (©Vincent van Gogh Stichting / Vincent van Gogh Museum Amsterdam)

Opbrengst ten goede van de wederopbouw

Loterijen zijn in Nederland niet altijd populair geweest, zoals begin 20e eeuw, als kansspelen als onzedelijk worden beschouwd. Tot in de jaren 50 wordt promotie voor het deelnemen aan de Staatsloterij sterk ingeperkt. Toch gaat in 1951 de ‘Staatsloterij-nieuwe-stijl’ van start. Waarom die omslag en wat zijn de gevolgen voor de Staatsloterij?

Kastelijns: “In het begin van de jaren 50 krijgt de Staatsloterij wat meer armslag. In 1951 gaat inderdaad de Staatsloterij-nieuwe-stijl van start en het zijn de spelers die vragen om meer loten. Elk jaar mogen dan meer Staatsloterijen worden gehouden, omdat de opbrengst ten goede komt aan de wederopbouw van Nederland. Al snel blijkt dat het aantal loten dat beschikbaar is voor een trekking te weinig is. In 1953 wordt het aantal trekkingen dan ook uitgebreid naar 4 loterijen en 2 jaar later naar 6 loterijen. Dus je ziet dat de uitbreiding van de Staatloterij gevoed wordt doordat het geld oplevert om het herstel van Nederland te bevorderen.”

Van houten bakken naar decimaal trekkingssysteem

Tot en met 1964 wordt de trekking gehouden met die houten bakken. Hoe is die daarna verlopen? Kastelijns: “Pas in 1964 werd van deze traditie afscheid genomen. Toen deed het zogenaamde decimale trekkingssysteem zijn intrede en dat was geniaal in zijn eenvoud. Door 1 cijfer tussen de 0 en de 9 te trekken, vallen direct een hoop lotnummers af. Eigenlijk is dit systeem nog steeds de basis waarop we de trekking verrichten, maar dan met computers.”

In de jaren 60 en 70 breidt de Staatsloterij nog meer uit en zijn er meer trekkingen. Zijn Nederlanders in die tijd goklustiger geworden? Kastelijns: “Het proces van de trekking ging na 1964 een stuk sneller, je kon gewoon meer trekkingen organiseren. Ook deed in 1964 de wet op de kansspelen zijn intrede, waardoor van de Staatsloterij een sterke onderneming werd gemaakt die een vaste positie innam in de Nederlandse kansspelmarkt. Door modernisering zijn meerdere trekkingen mogelijk en werd het een professioneler bedrijf. En in die tijd hebben Nederlanders meer geld te besteden dan voorheen.”

Hoogste jackpot 38 miljoen euro

Hoeveel mensen kopen een Staatslot? Kastelijns: “We hebben 16 trekkingen per jaar, 12 op de 10e van de maand en daar doen een paar miljoen mensen aan mee. Maar het hoogtepunt bereiken we aan het eind van het jaar als we de Oudejaarstrekking organiseren. In 2025 hebben we een recordaantal Oudejaarsloten verkocht, namelijk 7.9 miljoen loten. Als je dan bedenkt dat Nederland 8.3 miljoen huishoudens telt, dan heeft bijna ieder huishouden gemiddeld 1 Oudejaarslot.

Het zorgt altijd weer voor wat plezier en spanning aan het eind van het jaar bij de oliebollen en de champagne. In de Staatsloterij heb je een winkans van 1 op 2. De hoogste jackpot die is gevallen bedraagt meer dan 38 miljoen euro. Dat was in 2013 in Utrecht. En dat belastingvrij. Het leuke van de Oudejaarsloterij is dat zo’n beetje iedereen vanaf 18 jaar eraan meedoet. Jong of oud en het maakt niet uit waar je vandaan komt. De meeste loten worden gekocht door mensen die gesetteld zijn, zo vanaf 25 jaar.”

Inkomsten overgedragen aan de Nederlandse samenleving

Wat gebeurt er met de inkomsten van de Staatsloterij? Kastelijns: “De Staatsloterij is onderdeel van de Nederlandse loterij. Jaarlijks wordt ons volledige resultaat overgedragen aan de Nederlandse samenleving en dat gebeurt over 3 takken: een deel gaat naar het ministerie van Financiën. Dan gaat een deel naar de sport, naar NOC*NSF, die krijgt meer dan 50 miljoen op jaarbasis. We hebben net de Olympische Spelen achter de rug en voor ons is dat een hoogtepunt. Dan zien we zichtbaar worden dat waar wij voor werken, wordt omgezet in medailles en vreugde. En er gaat een deel naar 18 goede doelen. De inkomsten gaan allemaal naar het algemeen nut, zoals dat ook 300 jaar geleden het geval was.”

De Staatsloterij sponsort veel sporten. Kastelijns: “Ja, aan NOC*NSF zijn 80 sportbonden verbonden die geld krijgen via de jaarlijks afdracht. Er gaat nog een tweede geldstroom naar de sport en die gaat via sponsoring. Tijdens de Olympische Spelen vierden veel Nederlandse wintersportliefhebbers het feit dat we veel medailles hebben gewonnen in het Staatsloterij TeamNL Huis. Ook de Paralympische Spelen sponsoren wij. Dat is Team NL, maar we sponsoren eveneens de KNVB, waar we meer dan 26 jaar aan verbonden zijn. Zo laten wij zien dat we verbonden zijn aan de sport.”

‘Eerste Hulp Bij Geluk’

Dan check je je lotnummer en blijk je de hoofdprijs te hebben gewonnen. Wat gebeurt er dan? Is er een begeleiding voor mensen die miljonair zijn geworden?

Kastelijns lachend: “Dan bieden wij ‘Eerste Hulp Bij Geluk’ zoals wij dat noemen. Dat klinkt grappig, maar er zit een kern van waarheid in. Je schrikt je natuurlijk een hoedje als je ziet dat je 10 miljoen euro hebt gewonnen. We beschermen de identiteit van de winnaar en dat onderscheidt ons van ander loterijen. Bij ons krijg je geen camera in je gezicht. We begeleiden de winnaar in de eerste weken van zijn of haar rijkdom en geven adviezen. Bijvoorbeeld om het geld niet in een oude sok te stoppen. Die winnaar krijgt een goede financieel adviseur mee. En 1 keer per jaar organiseren we een diner voor wat we ‘lotgenoten’ noemen. Dat is voor mensen die plotseling door rijkdom overvallen zijn. Dat helpt winnaars om om te gaan met hun plotselinge rijkdom. En dat wordt zeer gewaardeerd.”

De Staatsloterij bestaat dit jaar 300 jaar. Gaan jullie dat op een speciale manier vieren? Kastelijns: “We hebben op televisie een nieuwe campagne gelanceerd over de geschiedenis van de Staatsloterij. Dat is het startschot voor de viering van ons 300-jarig bestaan. We geven ook extra prijzen weg bij iedere trekking van de Staatsloterij, de zogenaamde jubileumprijzen. Er komt tevens een speciale jubileumtrekking aan waar iedere Nederlander van 18 jaar en ouder gratis aan mee mag doen. En de Staatsloterijshow komt vanaf 9 mei weer op televisie. Daarnaast maken we een documentaire over de Staatsloterij.”

“Uiteindelijk is iedereen winnaar”

Kun je stellen dat de Staatsloterij dromen verkoopt die soms uitkomen? Kastelijns: “Nou, ik denk dat ze altijd uitkomen. We hebben vorig jaar 35 Nederlanders miljonair gemaakt. Daarnaast hebben honderden mensen een groot geldbedrag gewonnen. Van veel winnaars krijgen we berichten over hoe het met ze gaat en wat ze met het geld hebben gedaan. Maar ook als je geen prijs hebt gewonnen, ben je toch een winnaar omdat met de opbrengst van de Staatsloterij veel goede dingen worden gedaan. Uiteindelijk is iedereen winnaar.”

(Foto’s: Staatsloterij, ANP)