25 haar homohuwelijk: terugblik op de nacht dat Nederland na jarenlange strijd een historische primeur beleeft

Op 1 april 2001, in 2026 25 jaar geleden, treden 4 koppels van hetzelfde geslacht in het huwelijk. Iets na middernacht worden ze door de burgemeester van Amsterdam, Job Cohen, in de echt verbonden. Na jarenlange strijd heeft Nederland hiermee de primeur van het zogenaamde homohuwelijk.

Het huwelijk heeft voor veel mensen een bijzondere waarde en symboliek. Ook bij mensen van hetzelfde geslacht kan het verlangen bestaan om op die manier een relatie te bevestigen. Homohuwelijk is eigenlijk geen goede term: het gaat namelijk om het openstellen voor het huwelijk voor iedereen.

Geregistreerde partnerschap

In 1987 begint de jurist Jan Wolter Wabeke met de strijd voor het openstellen van het burgerlijk huwelijk voor mensen met hetzelfde geslacht. Het staat namelijk nergens in de wet dat het huwelijk alleen is voorbehouden aan mensen met een ander geslacht. Wabeke benadert Henk Krol, die in die tijd hoofdredacteur is van de Gay Krant. Ze krijgen hulp van professor Cees Waalwijk, die zich inzet om de rechten van de internationale homo- en lesbische gemeenschap in kaart te brengen, en advocaat Loes Gijbels.

Ze stappen naar de rechter en krijgen gelijk: het staat nergens in de wet dat het huwelijk alleen is weggelegd voor een man en een vrouw. Maar dit is wél in de geest van de wet: de wetgever heeft het huwelijk wel degelijk bedoeld voor man en vrouw. Wabeke gaat door met de strijd. In 1994 komt het eerste Paarse Kabinet aan de macht, een kabinet zonder christelijke partij. Hierdoor kunnen zaken worden geregeld zoals euthanasie en het homohuwelijk. Het is de D66’er Boris Dittrich die in 1994 voorstelt om het homohuwelijk in te voeren. Onder staatssecretaris van Justitie Elizabeth Schmitz van de PvdA komt in 1997 een wettelijke regeling voor de registratie van niet-huwelijkse samenlevingsvormen tot stand, het zogenaamde geregistreerde partnerschap. Ook mensen van hetzelfde geslacht kunnen hun samenleving laten registreren. Vanaf 1 januari 1998 is de wet van kracht.

Dezelfde rechten

Maar daarmee is het huwelijk nog niet opengesteld voor mensen met hetzelfde geslacht. Wabeke en Krol willen dezelfde rechten die heterostellen krijgen als ze in het huwelijk treden. Zoals het dragen van elkaars achternaam. Ook willen ze wettelijk erfgenaam kunnen zijn van hun partner, dat ze kunnen trouwen in gemeenschap van goederen en, in het geval van kinderen, dezelfde juridische positie hebben als getrouwde heterostellen.

Legalisatie homohuwelijk

In 1997 komt de Commissie Kortmann, ingesteld door het kabinet, met het advies om het huwelijk open te stellen voor mensen met hetzelfde geslacht. Het uitgangspunt van gelijke behandeling is daarbij doorslaggevend. Tijdens het tweede Paarse Kabinet in 1998 loodst staatsecretaris van Justitie Job Cohen de wet door het parlement. Die treedt op 1 april 2001 in werking. Dit is wereldwijd de allereerste legalisatie van een huwelijk tussen 2 partners van hetzelfde geslacht. Nederland kent geen apart homohuwelijk, oftewel een huwelijksvorm die uitsluitend gericht is op 2 personen van hetzelfde geslacht. Het burgerlijk huwelijk is juridisch gezien voor alle combinaties van partners, man-man, man-vrouw en vrouw-vrouw, hetzelfde.

“Een van de mooiste herinneringen”

Op 1 april 2001 is het dan eindelijk zover: iets na middernacht geven 4 stellen van hetzelfde geslacht in het Amsterdamse stadhuis elkaar het jawoord en is het homohuwelijk een feit. Het is een groot mediacircus, want er zijn tientallen journalisten en cameraploegen aanwezig van over de hele wereld. De huwelijken worden gesloten door Job Cohen, die inmiddels burgemeester van Amsterdam is. Hij zegt hier later over: “Er is maar één persoon op de hele wereld die kan zeggen dat hij het allereerste homohuwelijk op de wereld heeft gesloten, en dat ben ik. Dat is één van de mooiste herinneringen die ik heb aan de tijd dat ik burgemeester was.”

Frank Wittebrood (l) en Peter Lemke (r) laten hun getatoeëerde ringen zien aan burgermeester Job Cohen

In de decennia na het eerste homohuwelijk is het huwelijk van stellen van hetzelfde geslacht ingevoerd in landen verdeeld over alle continenten van de wereld. Waaronder Canada (2005), Zuid-Afrika (2006), Argentinië (2010), Nieuw-Zeeland (2013) en Taiwan (2019). In andere landen mag het huwelijk slechts in bepaalde deelstaten worden voltrokken of is alleen geregistreerd partnerschap mogelijk. In sommige landen is er nog weinig zicht op de openstelling van het huwelijk.

Tot en met 2023 zijn er wereldwijd 1.352.445 homohuwelijken voltrokken. Daarvan hebben er 964.966 buiten Europa en 387.479 binnen Europa plaatsgevonden, waarvan 32.709 in Nederland. Van 1.093.428 homohuwelijken weten we om welke geslachten het gaat. Bij 512.759 (46,89 procent) huwelijken gaat het om 2 mannen, bij 580.669 (53,11 procent) om 2 vrouwen. Nederland laat een vergelijkbare verdeling zien: meer Nederlandse vrouwen (53,17 procent) dan mannen (46,83 procent) hebben elkaar het jawoord gegeven.

Oproep

Helène Faasen en Anne-Marie Thus treden op 1 april 2001 in Amsterdam in het huwelijk, tegelijk met 3 mannelijke koppels. Faasen in het blad Linda: “We zeiden altijd dat we meteen zouden trouwen als dat kon. Op een gegeven moment, toen die mogelijkheid eraan leek te komen, zaten we al een beetje te filosoferen over het belang van het homohuwelijk in de auto. Toen we thuiskwamen lag de Gaykrant op de mat, met daarin een oproep om je tijdens het eerste homohuwelijk te laten trouwen.” De 2 geven zich op en worden uitgenodigd voor een gesprek. Thus op Gay.nl: “Daar ontmoetten we de andere echtparen en werd het proces definitief in gang gezet. Uiteindelijk hoorden we 3 weken van tevoren wanneer het huwelijk plaats ging vinden. Intens. Vind maar eens een bruidswinkel die twee jurken kan vermaken in dat tijdsbestek.” Faassen: “Omdat wij de enige vrouwen bleken te zijn die zich hadden aangemeld, twijfelden we geen seconde. We vonden het heel belangrijk dat er een lesbisch koppel bij was.”

Helene Faasen (L) en Annemarie Thus (R)

Breaking News op CNN

Thus: “Wij waren de enige vrouwen, er waren maar 3 andere koppels. De pers stortte zich op ons. Die nacht waren we breaking news op CNN.” Faassen: “Als we van tevoren hadden geweten dat er zoveel media-aandacht voor zou komen, hadden we het nooit gedurfd.” Die dag zelf is een gekkenhuis, maar Faasen en Thus hebben vooral “een schitterende tijd” gehad. “Het is heel speciaal om op die manier getrouwd te zijn”, zegt Thus. “Zeker als je ziet wat het met anderen doet. Dat mensen zelfs nu nog tegen ons zeggen hoe speciaal het voor hen is dat wij toen zijn getrouwd. Dan voel je je uniek en bevoorrecht, want wij zíjn helemaal niet bijzonder.” Faassen: “We zijn wél het enige lesbische stel met 6 bruidegoms. De leukste bruidegoms die er zijn, overigens. We spreken elkaar niet vaak meer, maar sturen elk jaar een kerstkaart.”

Strijd voor volledige acceptatie nog lang niet gestreden

Kees Neefjes en Rop Janze zijn ook op 1 april 2001 in het huwelijk getreden. Veel blijkt in die tijd nog te zijn ingesteld op een huwelijk tussen man en vrouw. Tegen AT5.nl zegt Neefjes: “Ons trouwboekje bijvoorbeeld, daar staan onze namen keurig in genoemd, maar op de volgende bladzijde staat dat we bruid en bruidegom zijn.” Zelfs hun bruidstaart moet op het laatste moment aangepast worden: de bakker heeft het vrouwtje eraf gehaald en er zelf een mannetje bij geplakt. Toch is de dag zelf magisch volgens het echtpaar.

Ondanks de belangrijke stap van het homohuwelijk is de strijd voor volledige acceptatie nog lang niet gestreden. Neefjes: “Homo is op scholen nog steeds het populairste scheldwoord. Dat maakt het voor kinderen die uit de kast willen komen, ontzettend moeilijk. Daar kun je je als kind heel eenzaam bij voelen.” Job Cohen beaamt dat er nog een lange weg is te gaan. Job Cohen: “Dat huwelijk, dat staat. Maar het is nu allemaal alweer veel erger. Dat je niet meer hand in hand op straat kunt lopen is heel erg, daar moeten we met zijn allen mee aan de slag!”

(Bron: Withpride.ihlia.nl, Metronieuws.nl, RTL.nl, Vrheid.nl, Linda.nl, Gay.nl, Hethomohuwelijk.nl, Amsterdam750.nl, AT5, Wikipedia. Foto’s: ANP)